![](/files/fa/news/1402/4/19/16020_966.jpg)
تماشای بوته های تاک تنیده بر دیوار های تکیده محلات قدیم مشهد، زل زدن به رفتار قمری های تخم کرده در خرابی مقرنسی خانه های صدساله و یک نفسِ طولانی از بوهای مختلف زیر بازارچه را در سینه بردن و فروخوردن، حظی دارد که احوال دلت را در اواخر اسفند که انگشت شمار درختانش به جوانه نشسته اند، گرم می کند.
خاصه وقتی در جست وجوی تاریخ گمشده ای باشی که با کاهگل نم خورده و کوچه های قدیمی پیوند دارد. کوچه هایی که ساباط، دالان و کوچه های آشتی کنان، بخشی از معماری آن بوده است اما از اسفند 1306 هم زمان با اجرایی شدن طرح خیابانسازیهای جدید به مرور از دل و حافظه شهر محو میشوند.
مشهدِ امروز که سر هر گذرش، برجی سیمانی درحال قد کشیدن و بالارفتن است، روزگاری شهری بوده افقی که در آن، بلندترین ارتفاع، بنای پرنور حرم مطهر بوده و بس. درواقع مشهد قدیم رکاب انگشتری است که نگین حرم را دربرمی گرفته است.
این شهر افقی که همه راه ها و کوچه پس کوچه های تنگ و باریکش به سمت حرم مطهرختم می شده و مقصد همه گذرهایش، کوی رضا(ع) بوده ، معماری بسیار زیبایی داشته که ساباط ها یکی از نمونه های آن است. از ساباط های مشهد که نام و نشانشان در متون و اسناد تاریخی اندک است، حالا دو ساباط باقی مانده که نخستین آن ها در کوچه آیت الله سیستانی قرار دارد که مثل پیری دیرسال، خاطرات جوانی اش را دوره می کند؛دقیق تر که بخواهید، در خیابان اندرزگوی۱۷، از کوچه پنجه به سمت کوچه آیت الله قمی را که قدم بگیرید، بعد از گذر از خانه تاریخی کوزه کنانی در امتداد حسینیه قماش فروشان، کوچه ای قرار دارد که مردم مشهد آن را با نام سیدجواد سیستانی می شناسند؛ زیرا منزلش در این محدوده است و تا هنوز یکی از قدیمی ترین روضه های مشهد در آن برگزار می شود.
۱۵متری را که در این کوچه پشت سر بگذارید، به یک چهارراه می رسید. سمت چپ، کوچه باریک دیگری است که نبش آن یک پارکینگ بزرگ قرار دارد و تابلو روی دیوارش، شما را به سمت حرم مطهر هدایت می کند. کمتر از 10متر را که پیش بروید، سمت راست کوچه، یک ورودی مربع شکل کوتاه می بینید که با سطح زمین نیم متری فاصله دارد. در ادامه این در، دو پله کوتاه و کوچه ای باریک به قدر عبور یک نفر کشیده شده است.
کوچه ای سرپوشیده که سایه سارِ خشت و گلی اش پناه عابران از آفتاب تیز تموز و سوز بی امان زمستان است. به این دست کوچه ها در اصطلاح قدیم «ساباط» گفته می شود. ساباط دوم مشهد را می توان در خیابان بهجت ۳، کوچه «مادرشاهی» پیدا کرد که قدمت هر دو پهلو به اواخر دوره قاجار می زند.
در مشهد اما، این معماری با تاریخ هجوم اقوام بیگانه گره خورده است؛ مشهد قدیم به عنوان شهری مرزی همیشه در مسیر تاخت و تاز اقوام بیگانه قرار داشته؛ ازهمین رو سبک معماری در این شهر نیز براساس میزان تهاجم دشمن به آن تغییر شکل یافته است. یکی از این نشانه ها وجود کوچه های باریک و دارای سقف یا همان ساباط ها بوده است. ساباط به دلیل باریکی و مسقف بودن سبب می شده است وقت یورش مهاجمان، دشمن نتواند سوار بر اسب از آن عبور کند و همین موضوع به مردم کمک می کرده است تا بهتر بتوانند از خود دفاع کنند.
حسن معین، نویسنده و گوینده قدیم رادیو مشهد، در این باره میگوید:«در قدیم خانهها را ویلایی میساختند. شبیه قوطی کبریت در دو طرف.سمت پشت به قبله که به آن نسر میگفتند سرد بود و برای گذران تابستان استفاده میشد. سمت قبله هم که نورگیرتر بود، برای روزهای زمستان مورد استفاده قرار میگرفت.
در خانه عوام پلهها در حیاط قرار داشت و خانه حضرات،آیات و بزرگان به دو شکل اندرونی و بیرونی ساخته میشد که اهل حرم در اندرونی ساکن باشند. از در ورودی تا داخل حیاط را هم یک راهروی باریک با سقف کوتاه میساختند که به آن دالان میگفتند.
دالان در زمان حملههای احتمالی سبب میشد دشمنان و غارتگران نتوانند با اسب وارد خانه شوند واین کار دفاع را آسان تر میکرد. این معماری را در کوچهها هم میشد دید که به آن ساباط میگفتند؛ ساباط یک ورودی مسقف کوتاه بود که فقط افراد پیاده میتوانستند وارد آن شوند.
بعد از ساباطها فضای هر محله با خانههایش قرار داشتند. در محلههای قدیم خانههای کوچک انتهایی از خانههای بزرگ که در سر کوچه ساخته میشدند، گران تر بود واین ریشه در همان امنیت داشت. زیرا وقتی دشمن دست به غارت خانه های ابتدای کوچه میزدند، اهالی انتهای کوچه فرصت فرار پیدا میکردند.»
جالب است بدانید،در انتهای ساباط که به شکل پل، دو طرف کوچه را به هم وصل می کرده، معمولا اتاق کوچکی قرار داشته است که نقش سالن اجتماعات امروزی را بازی میکرده و اغلب بزرگان محله در آن جمع می شده اند تا درباره موضوعات مختلف، حل مشکلات محلی و حتی کمک به همسایه ای گرفتار، تصمیم گیری کنند.
ساباط ها همچنین دروازه ورودی بسیاری از محله ها به شمار می رفتهاند و معمولا افراد غریبه برای ورود به فضای نیمه عمومی درون کوچه، از زیر آن گذر نمی کردند و به نوعی حریم خصوصی ساکنان محله تلقی می شده است. در کنار همه این ها دید خوب «ساباط» به سراسر کوچه که انتهایش بن بست بوده، سبب ایجاد امنیت می شده است.
دالان ها شکلی شبیه به ساباط دارند با این تفاوت که سقف ندارند و معمولا در کوچه هایی که انتهای آن به بن بست می رسیده است، ساخته می شدند. در کتاب «مشهد به گزارش مکتب شاپور» نام سه دالان آمده است که مکان نخستین آن ها یعنی «دالان کاظم خانی» را در مسجد گوهرشاد نوشته اند. دالان «حاجی رقیه» و دالان « جواهری ها» نشانی مشخصی ندارند و تنها گفته شده که اولی درکنار مسافرخانه ملاحسین تبتی است و دومی در مجاورت کاروان سرای عبدالله خان.
اما در مطبوعات سال های 1306 تا 1310 که آغاز تخریب ساباط ها و دالان ها، ساخت و ساز ها و خیابان کشی های تازه در مشهد است، بسیار به نام دالان که نویسنده آن را معادل ساباط گرفته، اشاره شده است. نخستین گزارش را روزنامه «آزادی» با عنوان «خرابی دالان ها» در اسفند 1306 می نویسد و پس از این است که هراز چند گاهی نامه تخریب یک کوچه، ساباط یا دالان در کنج اخبار شهری و کشوری آن دوران خودنمایی می کند.
همین روزنامه در 9مرداد 1307 می نویسد: «نظر به اینکه هنوز در مشهد دالان های طویلی که محل تولید امراض و ریختن کثافت است، زیاد بوده و از هر حیث برای حفظ الصحه اهالی مضر می باشند، از طرف آقای صبا رئیس بلدیه دغدغه اکید شد که کلیه دالان ها را مأموران بلدیه خراب نمایند.»
جریده نویس این روزنامه در ادامه از این اقدام رئیس بلدیه قدردانی می کند؛ زیرا معتقد است این دالان ها که او آن ها را « تنگ، تاریک و پرطویل» و «معابر جهنمی» توصیف می کند، کانون مرض سل و منبع کثافات هستند و جنایت های بسیاری نیز در زیر سقف آنان اتفاق می افتد.
شاید همین دیدگاه است که به مسئولان اجازه می دهد به فکر راه چاره دیگری نباشند و تنها راه حل را در خراب کردن معماری کوچه پس کوچه ای شهر ببینند. در صورتی که میشده این مشکل را با حفظ معماری کوچهها رفع کرد و سبب ماندگاری این ویژگی منحصربه فرد معماری ایرانی برای آیندگان شد.
هشت روز بعد از اعلام این خبر، دوباره تیتر «خرابی دالان ها» روی صفحه جریده آزادی می آید که این توضیح کوتاه را در ادامه خود دارد: «خبر تصمیم خرابی دالان ها را در دو شماره قبل نوشته بودیم. از روز شنبه به خرابی دالان های مهم و طویل شهر از قبیل «میر معصوم خان» و غیره با کمال جدیت شروع شده است.»
این روند ادامه دار در 3شهریور همین سال، گزارش کوتاهی از عملکرد مسئولان ارائه می کند که در آن آمده است: « دالان های شهر کماکان از طرف اداره بلدیه خراب می شود. یکی از دالان های عمده که چند روز قبل خراب کرده اند و بسیار به موقع بوده، دالان پشت حمام حاج میرزا احمد بوده که از بس طویل و تاریک و تنگ بوده، رفتن در آن خیلی اشکال داشته و به قراری که چهارماه قبل شنیده شد، جسد طفلی از زیر خاکروبه های آن دالان بیرون آمده است.»
خبر تصمیم خرابی دالان ها را در دو شماره قبل نوشته بودیم. از روز شنبه به خرابی دالان های مهم و طویل شهر از قبیل «میر معصوم خان» و غیره با کمال جدیت شروع شده است
پاییز این سال بلدیه در صدد سنگ فرش کردن کوچه های شهر برمی آید تا توجیه مناسبی برای خرابی هایی که دردنباله میآیند، داشته باشد:«چند روز است که از طرف اداره بلدیه شروع به سنگ فرش و ساختن بعضی از نقاط از قبیل بالاخیابان و خیابان سپه و اطراف میدان ارک و کوچه سراب شده است و نیز کوچه حمام شاه را که به طرف چهارباغ می آید، مشغول خرابی و توسعه دادن هستند.
اگر حکم پرداخت بودجه جدید بلدیه از طرف خزانه داری می رسید، می توانستیم از آقای رئیس بلدیه خواهش کنیم اولا در نقاطی که مشغول سنگ فرش هستند، مخصوصا بالاخیابان و سراب چون زمستان در پیش است، عده زیادی عمله به کار بگمارند که زودتر ساخته شود و نیز به سنگ فرش محله نوغان هم اقدام نمایند.»
اصلاح این خیابان ها تا فروردین 1308 به طول می انجامد. بلدیه در این خیابان ها هر چه دالان، ساباط و بسیاری از کوچه آشتی کنان را خراب می کند تا در اردیبهشت ماه کار ساخت خیابان پهلوی را آغاز کند: «از روز سه شنبه اداره بلدیه شروع به ساختن بخش جدید خیابان ارگ(پهلوی) نموده و منزل امین اُف جدید را که مقابل قونسولگری بود، خراب کردند و نیز به حاج محمد ابراهیم ذغالی صاحب لِقانطه شرق اخطار شد که معمار خود را تعیین نماید تا به اتفاق رئیس ساختمان بلدیه عمارت لقانطه که قسمت عمده آن جزو خیابان می شود، تقویم گردد.»
چند روز پس از آغاز به کار ساخت وسازها در این نقطه این بار خرابی ساباط ها در صدر خبرها می نشیند: «نظر به اینکه دالان ها و ساباط های موجوده در شهر به واسطه نتابیدن آفتاب کانون و مرکز مرض خطرناک سل بوده و موجبات تلفات عمده ای خواهد شد ازطرف اداره بلدیه پریروز اعلانی منتشر و به صاحبان آن ها اخطار داده شده است که تا اول خرداد (چهارروز دیگر) دالان ها را خراب نمایند و الا بلدیه خراب نموده و مصالح آن را ضبط خواهد نمود. 26اردیبهشت1308.»
خرداد همین سال، بازارچه کفشدوزی وزیر نظام (پشت صحن نو بست بالاخیابان) به نفع خیابان کشی تخریب می شود و در ادامه پای عمله ها به خیابان نوغان می رسد. روزنامه «اطلاعات» در همین ایام چنین سیاهه می کند: «دالان چهارسوق نوغان را که بلدیه اخطار نموده بود خراب بکنند، که انجام شد. بدیهی است در قسمت خرابی سایر دالان ها نیز جدیت خواهد شد.»
کوچه های آشتی کنان که یکی دیگر از جلوههای معماری قدیم است، همان کوچه های بلند و باریکی هستند که دونفر به سختی می توانسته اند از آن عبور کنند. معماری این کوچه ها نیز درست با ترفند جلوگیری از هجوم دشمنان ایجاد شده است. در قدیم وقتی حمله ای صورت می گرفته، مردم از طریق این کوچه های باریک که هیچ نظامی اسب سواری نمی توانسته به داخل آن بیاید، فرار می کرده اند. بعدها مردم از این کوچه ها استفاده زیبای دیگری می کنند.
محمود ناظرانپور ،مشهدپژوه ،هم دراین باره توضیح میدهد:«اکثر کوچهها باریک و بلند بود و در اصطلاح به آن آشتیکنان میگفتند. این شکل معماری همیشه مردم را روبهرو و نزدیک به هم قرار میداد و باعث میشد دو دوست که با هم قهر هستند یا دو آشنا و همسایه هر وقت در معبر یا کوچه و خیابانی به هم میرسند با هم احوالپرسی کنند.
به قولی راه ورود کینه و گسترش آن را میبست و همین است که در گذشته تعامل و آمد و شد مردم یک محله با هم خیلی بیشتر از امروز بود. این رویه مهر، همدلی، اتحاد و در نتیجه آبادانی شهرهای گذشته را رقم میزد.» از کوچه های آشتی کنان مشهد هم تعدادی به اندازه انگشتان یک دست تا همین چند سال پیش باقی بود و نفس می کشید.
ساباط در زبان فارسی ریشه ای کهن دارد. بخش اول آن «سا» به معنای آسایش و بخش دوم آن «باط» نشانه ساختمان، آبادی و عمارت است. این نوع معماری، خاص مناطق آب و هوای گرمسیر و کویری است تا با انداختن سایه و ایجاد مسیری خنک برای رهگذران، آن ها را از تابش نور خورشید در این معابر محافظت کند.